Safineh The quarterly of specialized studies Special issue on the Quran and Hadith

fa بازسازی الهیات امید در قرآن؛ تحلیل مبانی خداشناختی رجاء در تفاسیر معاصر شیعه Reconstructing the Theology of Hope in the Qur’an: An Analysis of the Theological Foundations of Rajᾱʾ in Contemporary Shiite Exegeses تخصصي Special پژوهشي Research چکیده الهیات امید در قرآن بر شبکه‌ای از مبانی خداشناختی استوار است که در تفاسیر معاصر شیعه با تأکید بر رحمت، حکمت، عدل، علم، قدرت، ربوبیت و توبه‌پذیری الهی بازخوانی شده است. این مبانی، امید دینی را از سطح یک حالت عاطفی فراتر برده و آن را به یک موضع معرفتی و وجودی تبدیل می‌کنند. هدف این پژوهش، بازسازی الهیات امید در قرآن و تحلیل مبانی خداشناختی رجاء در تفاسیر معاصر شیعه است تا نشان دهد شناخت صفات و افعال الهی چگونه به تقویت حسن‌ظن به خداوند و پیشگیری از یأس می‌انجامد. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای و تفسیری انجام شده است. داده‌ها از آیات قرآن و منابع تفسیری معاصر شیعه استخراج و در چارچوب مبانی الهیات امید تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رحمت و جمال الهی، حکمت و عدل الهی، ضایع‌نشدن عمل صالح، معنای تربیتی ابتلا و سختی، توحید افعالی، ربوبیت مستمر، علم مطلق و قدرت نامحدود خداوند، و پذیرش توبه مجموعه‌ای از پشتوانه‌های معرفتی امید را شکل می‌دهند. این شبکه معنایی سبب می‌شود مؤمن رخدادهای سخت را در پرتو تدبیر الهی فهم کند، از بدگمانی و ناامیدی فاصله بگیرد و به آینده‌ای مبتنی بر لطف و جبران الهی اعتماد داشته باشد. بر پایه تحلیل تفاسیر معاصر شیعه، رجاء در قرآن صرفاً امید روانی نیست، بلکه بر شناخت توحیدیِ صفات و افعال خداوند استوار است. از این رو، حکمت الهی مانع یأس و زمینه‌ساز حسن‌ظن به خداوند است و امید دینی را به یک بنیان معرفتی و تربیتی پایدار تبدیل می‌کند.   Abstract The theology of hope in the Qur’an is grounded in a network of theological foundations which, in contemporary Shiite exegeses, have been reread with emphasis on divine mercy, wisdom, justice, knowledge, power, lordship, and acceptance of repentance. These foundations elevate religious hope beyond a merely emotional state and transform it into an epistemic and existential stance. This study aims to reconstruct the theology of hope in the Qur’an and to analyze the theological foundations of rajᾱʾ in contemporary Shiite exegeses, in order to demonstrate how knowledge of divine attributes and acts contributes to strengthening positive expectation of God and preventing despair. The present research adopts a descriptive-analytical method, with a library-based and exegetical approach. The data have been extracted from Qur’anic verses and contemporary Shiite exegetical sources and analyzed within the framework of the foundations of the theology of hope. The findings indicate that divine mercy and beauty, divine wisdom and justice, the non-wasting of righteous deeds, the educational meaning of trials and hardships, divine act-based monotheism (tawḥīd al-afʿālī), continuous lordship, God’s absolute knowledge and unlimited power, and the acceptance of repentance together constitute a set of epistemic supports for hope. This semantic network enables the believer to understand difficult events in light of divine governance, to distance himself/herself from suspicion and despair, and to trust in a future grounded in divine grace and compensation. Based on the analysis of contemporary Shiite exegeses, rajᾱʾ in the Qur’an is not merely psychological hope; rather, it is founded upon a monotheistic understanding of God’s attributes and acts. Accordingly, divine wisdom prevents despair, provides the ground for positive expectation of God, and transforms religious hope into a stable epistemic and educational foundation.   کلیدواژگان: الهیات امید, رجاء, حکمت الهی, حسن‌ظن به خداوند, تفاسیر معاصر شیعه Keywords: Theology of Hope, Rajᾱʾ, Divine Wisdom, Positive Expectation of God, Contemporary Shiite Exegeses 95 109 http://safinahmagazine.ir/browse.php?a_code=A-10-127-5&slc_lang=fa&sid=1 Fatemeh Alizadeh فاطمه علیزاده r3131393@iau.ac.ir 10031947532846003381 10031947532846003381 No PhD Student, Department of Theology and Islamic Studies, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran. Email: Se.alizade@iau.ac.ir (دانشجوی دکتری)، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران. reza Mousavi رضا موسوی Se.alizade@iau.ac.ir 10031947532846003382 10031947532846003382 Yes Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran. Corresponding Author. Email: r3131393@iau.ac.ir استادیار گروه معارف اسلامی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران (نویسنده مسؤول). Hasan Sarayloo حسن سرایلو hsarayloo@minoodashtau.ac.ir 10031947532846003383 10031947532846003383 No Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Gonbad Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran. Email: hsarayloo@minoodashtau.ac.ir استادیار گروه معارف اسلامی، واحد گنبد، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران. hsarayloo@minoodashtau.ac.ir Susan Narimani سوسن نریمانی Soosan.Narimani@iau.ac.ir 10031947532846003384 10031947532846003384 No Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran. Email: Soosan.Narimani@iau.ac.ir استادیار گروه معارف اسلامی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران. Soosan.Narimani@iau.ac.ir