fa نقد دوگانۀ "ضرورت یا صدفه" و تبیین ارادۀ آزاد؛ با بهره مندی از دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ نحوۀ درک علّیت تخصصي Special پژوهشي Research <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="line-height:115%"><span calibri="" style="font-family:"><span arial="" style="font-family:">جبر و اختیار از موضوعاتی است که اندیشمندان علوم مختلف هرکدام به جهتی به آن پرداخته اند؛ اما فیلسوفان به دلیل &laquo;نسبت ضرورت علّی و معلولی با اختیار انسان&raquo; به این مسئله روی آورده اند. در ابتدای أمر این مطلب متعارض به نظر می</span>‌<span arial="" style="font-family:">آید که وجوب علّی حکایت ازقطعیت، یک طرفگی و تخلف ناپذیری سراسر هستی دارد، امّا اختیار حکایت از دو طرفگی، امکان بدیل و قابلیت فعل و ترک دارد. فیلسوفان بر اساس دیدگاهی که نسبت به این موضوع دارند به دو دسته سازگارگرا و ناسازگارگرا تقسیم می</span>‌<span arial="" style="font-family:">شوند. در نظر سازگارگرایان، تعارض میان ضرورت و اختیار صرفا ظاهری است و آن دو را قابل جمع در یک نقطه می</span>‌<span arial="" style="font-family:">دانند، اما در نظر ناسازگارگرایان این دو أمر غیر قابل جمع است و جمع این دو را به نحوی تهی سازی اختیار و ارادۀ آزاد از معنای حقیقی خود می</span>‌<span arial="" style="font-family:">دانند. در این میان ناسازگارگرایانی که به ارادۀ آزاد باور دارند به اختیارگرایان شهرت یافته اند. و مهمترین نقد و معضل درباره دیدگاه آنان این است که ارادۀ نامتعین یا به تعبیری اراده</span>‌<span arial="" style="font-family:">ای که تحت سیطره ضرورت علّی نباشد، همان صدفه و گزاف است. بر اساس این نقد، دوگانه</span>‌<span arial="" style="font-family:">ای میان ضرورت و صدفه برقرار است که اگر یکی نباشد حتما دیگری واقع شده است؛ یعنی نبود ضرورت همان وقوع صدفه است که نمی</span>‌<span arial="" style="font-family:">تواند اراده و مسئولیت پذیری را تأمین کند. در پاسخ به این نقد برخی اختیارگرایان نظریه علیّت فاعلی را بیان کرده اند. در این پژوهش ضمن تبیین وپدیدارشناسی علیّت فاعلی، با بهره مندی از دیدگاه علامه طباطبایی و شاگردانشان درباره نحوۀ درک قانون کلی علّیت، به این موضوع پرداخته ایم که شهود و علم حضوری انسان در لحظه آغازین فعل که حقیقتاً به او منتسب است و امکان بدیل و دوطرفگی دارد (اراده آزاد)، نه تنها ردّی بر اصل علیت نیست؛ بلکه مبنایی شهودی برای درک مفهوم کلی علیت به حساب می</span>‌<span arial="" style="font-family:">آید. بعلاوه اصل علیت بدون تلازم با اصل وجوب سابق علّی و معلولی واقع می</span>‌<span arial="" style="font-family:">شود. از همین جهت مسئولیت اخلاقی در پی افعال مختارانه انسان مطرح می</span>‌<span arial="" style="font-family:">شود.</span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; ضرورت علّی و معلولی, ارادۀ آزاد, اختیار, صدفه, علیّت فاعلی, سازگارگرایی 145 163 http://safinahmagazine.ir/browse.php?a_code=A-10-565-1&slc_lang=fa&sid=1 محمد جواد ‌ سه ‌دهی 10031947532846002613 10031947532846002613 Yes دانشجوی دوره دکتری رشته فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران حسن ابراهیمی 10031947532846002614 10031947532846002614 No دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران